Samookaleczanie u dzieci i młodzieży - przyczyny i leczenie

Samookaleczanie się u dzieci i młodzieży jest problemem coraz częściej spotykanym w naszym społeczeństwie. Szacuje się, że aż 17% osób dokona jakiejś formy autoagresji w ciągu swojego życia, a średni wiek pierwszego epizodu wynosi 13 lat. Problem ten dotyczy więc w szczególności dzieci i młodzieży - aż 1 na 10 osób niepełnoletnich regularnie się samookalecza. Ważne jest więc zrozumienie mechanizmów i przyczyn, które kryją się za samookaleczaniem oraz poznanie sposobów leczenia i zapobiegania takim zachowaniom.

Autoagresja dzieci - cięcie się to tylko wierzchołek góry lodowej

Choć prawie połowa osób jako metodę samookaleczenia wybiera nacinanie skóry ostrym narzędziem, potocznie nazywane “cięciem się”, to autoagresja może przyjmować różne formy, które często są trudno zauważalne dla otoczenia. Na początku niektóre mniej oczywiste formy samookaleczania mogą być też mylnie przypisane nieszczęśliwemu wypadkowi, zwłaszcza jeżeli dotyczą dzieci młodszych. Do form autoagresji należą między innymi podduszanie, uderzanie głową w twarde przedmioty, celowe upadki, silne drapanie się, przypalanie się lub oblewanie środkami uszkadzającymi skórę. Nie jest to wyczerpująca lista, a jedynie przykłady obrazujące, jak szerokie jest spektrum zachowań autoagresywnych. Dlaczego tak wiele młodych osób posuwa się do tak drastycznych zachowań? 

Przyczyny samookaleczania dzieci

Przyczyny samookaleczania są różnorodne i trudno jest podać jedno proste wytłumaczenie zachowań autoagresywnych. Może ono pełnić różne funkcje, takie jak rozładowanie napięcia, odwrócenie uwagi od innych problemów natury emocjonalnej czy próba zwrócenia uwagi środowiska na siebie i swój problem. U dzieci często do autoagresji przyczyniają się nieprawidłowości w rodzinie, m.in. przemoc (psychiczna, fizyczna, seksualna), brak uwagi ze strony opiekunów, ale także nadmierna opiekuńczość czy wysokie wymagania i perfekcjonizm. Inne sytuacje mogące prowadzić do samookaleczania wśród młodzieży to nękanie ze strony rówieśników, dyskryminacja np. ze względu na wygląd, pochodzenie czy orientację seksualną. Do zachowań autoagresywnych predysponuje też przebycie traumatycznego zdarzenia, np. gwałt czy wojna. 


Wiele osób po dokonaniu autoagresji odczuwa poprawę nastroju oraz chwilową ulgę. Dzieci zmagające się z problemami emocjonalnymi i psychicznymi odnajdują więc w krzywdzeniu siebie ucieczkę.
Jest to mechanizm, który powoduje uzależnienie od tej praktyki. Warto dodać, że choć metody samookaleczania wydają się przerażające, autoagresja nie musi być związana z odczuwaniem bólu fizycznego. Wydzielane podczas autoagresji endorfiny są odpowiedzialne nie tylko za chwilową poprawę nastroju, ale mogą też znosić lub łagodzić odczuwanie bodźców bólowych. 

Samookaleczanie a choroby psychiczne

Choć wiele przypadków samookaleczania wynika z trudnej sytuacji dziecka i problemów emocjonalnych, może być też ono przejawem chorób psychicznych. Autoagresja może być związana m.in. z:

Dlatego, w przypadku rozpoznania zachowania autoagresywnego, warto zwrócić uwagę na współwystępowanie objawów zaburzeń psychicznych i wdrożenie ich leczenia. 

Kto jest zagrożony - czynniki ryzyka

Z powodu wielorakich przyczyn samookaleczania ważne jest zidentyfikowanie czynników ryzyka, które mogą predysponować dzieci i młodzież do zachowań autoagresywnych. Zgodnie z WHO, można je podzielić na 4 grupy:

  1. indywidualne (wcześniejsze samookaleczenia; choroby przewlekłe z towarzyszącym bólem; silne bodźce emocjonalne; zaburzenia psychiczne, uzależnienia);
  2. rodzinne / społeczne (osamotnienie; izolacja społeczna; agresja w domu i szkole; trudna sytuacja rodzinna, z partnerem);
  3. środowiskowe (trudna sytuacja ekonomiczna; dyskryminacja; wojna lub napięcia społeczne);
  4. systemowe (utrudniony dostęp do opieki zdrowotnej, łatwa dostępność środków używanych do autoagresji, wpływ mediów, społeczna stygmatyzacja osób szukających pomocy psychiatrycznej).

Warto jest również zwrócić uwagę na czerwone flagi, czyli zachowania, które mogą wskazywać na samookaleczenie się dziecka:

  • rany i siniaki o dziwnym umiejscowieniu
  • niegojące się rany
  • kolekcjonowanie ostrych przedmiotów, np. odłamków szkła, agrafek, nożyczek
  • noszenie odzieży z długim rękawem podczas upałów
  • odmawianie korzystania z publicznych przebieralni
  • postępująca izolacja społeczna

Rozmawianie z dzieckiem samookaleczającym się

Samookaleczanie się jest ciężkim tematem do rozmowy, zarówna dla dziecka, jak i dla opiekuna. Z jednej strony podopieczny często odczuwa wstyd, złość i jest niechętny do podjęcia takiej dyskusji, z drugiej opiekun może zbyt mocno naciskać na emocjonalne otworzenie się dziecka, bagatelizować problem leżący u podłoża autoagresji lub wykazać się niezrozumieniem i brakiem akceptacji. Zapoznaj się z kilkoma podstawowymi zasadami przeprowadzenia trudnej dyskusji: 

  • zaplanuj rozmowę w przyjaznym miejscu, usuń wszystkie możliwe dystrakcje i skup się na dziecku - wyłącz telefon, telewizor;
  • zapewnij odpowiednio dużo czasu na rozmowę, aby móc w spokoju i bez pośpiechu wysłuchać podopiecznego
  • nie wypytuj o sposoby samookaleczania, skup się na emocjach i myślach towarzyszących;
  • zapewnij dziecku atmosferę zrozumienia, bezpieczeństwa oraz bądź cierpliwy;
  • nie bagatelizuj problemów dziecka, nawet jeżeli wydają Ci się trywialne;
  • nie wyrażaj szoku ani obrzydzenia - negatywne reakcje mogą zranić dziecko i zniechęcić do dalszej rozmowy;
  • zapewnij, że dziecko może Ci ufać i ma Twoje wsparcie, nie groź i nie zmuszaj do obiecywania zmiany zachowania;
  • nie zwiększaj kontroli nad dzieckiem, postaraj się wspierać jego decyzje i być partnerem w ich podejmowaniu.

Pamiętaj, że rozmowa o samookaleczaniu jest ważna, jednak nie jest ona w stanie zastąpić profesjonalnej pomocy. 

Leczenie - profesjonalna pomoc jest niezastąpiona

Samookaleczanie wynika najczęściej z przeżywania cierpienia i trudnych emocji, dlatego aż połowa dzieci poszukuje pomocy i wsparcia. Jednak z powodu wstydu i stygmatyzacji osób leczących się psychiatrycznie, często zamiast do rodziny czy profesjonalistów, niepełnoletni zwracają się do znajomych, którzy zazwyczaj nie są w stanie zapewnić im odpowiedniej pomocy. Prawidłowa opieka nad dzieckiem samookaleczającym się powinna być zapewniona przez doświadczonego psychiatrę lub psychologa dziecięcego, specjalizujących się w psychoterapii dzieci i młodzieży. (W innych artykułach dowiesz się więcej o tym, czym jest psychoterapia i dlaczego to nic strasznego).

Istnieje wiele nurtów psychoterapii, zarówno indywidualnej jak i rodzinnej, które mogą pomóc dzieciom wykazującym zachowania autoagresywne. Ważne jest aby pamiętać, że samookaleczanie jest niejako objawem innych problemów natury emocjonalnej i psychicznej, dlatego pierwszym krokiem jest rozpoznanie przyczyny i funkcji zachowań autoagresywnych. Wypracowanie rozwiązania tych problemów i wykształcenie zdrowych sposobów radzenia sobie jest procesem długotrwałym i wymaga włożenia wiele czasu i pracy, zazwyczaj nie tylko przez dziecko, ale przez całą jego rodzinę. U dzieci, w których samookaleczanie współistnienie z zaburzeniem psychicznym, potrzebnym może się okazać włączenie farmakoterapii. 

U dzieci samookaleczających się pomocna może być telemedycyna - w dobie obostrzeń pandemicznych i napiętego grafiku rodziców spotkania z terapeutą online mogą okazać się rozwiązaniem ułatwiającym utrzymanie regularności sesji terapeutycznych. Jeżeli szukasz takiej formy wsparcia psychicznego, nie czekaj - znajdź specjalistę odpowiadającego Twoim potrzebom. Jeśli masz wątpliwości, jak znaleźć właściwego terapeutę, koniecznie przeczytaj nasz artykuł

Bezpłatna konsultacja psychologiczna

Referencje:

  1. Gillies D, Christou MA et al., Prevalence and Characteristics of Self-Harm in Adolescents: Meta-Analyses of Community-Based Studies 1990-2015. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2018 Oct;57(10):733-741. doi: 10.1016/j.jaac.2018.06.018. Epub 2018 Aug 21. PMID: 30274648
  2. Doyle L, Treacy MP, Sheridan A. Self-harm in young people: Prevalence, associated factors, and help-seeking in school-going adolescents. Int J Ment Health Nurs. 2015 Dec;24(6):485-94. doi: 10.1111/inm.12144. Epub 2015 Jul 28. PMID: 26215186.
  3. ​​Ghimire S, Devkota S, Budhathoki R, Sapkota N, Thakur A. Psychiatric Comorbidities in Patients with Deliberate Self-Harm in a Tertiary Care Center. JNMA J Nepal Med Assoc. 2014 Jan-Mar;52(193):697-701. PMID: 26905551.
  4. https://www.apa.org/monitor/2015/07-08/who-self-injures (ostatni dostęp: 1.09.2021)
  5. https://www.who.int/mental_health/mhgap/sui_slides.pdf (ostatni dostęp: 1.09.2021)
  6. National Collaborating Centre for Mental Health (UK). Self-Harm: The Short-Term Physical and Psychological Management and Secondary Prevention of Self-Harm in Primary and Secondary Care. Leicester (UK): British Psychological Society; 2004. (NICE Clinical Guidelines, No. 16.)

Czy artykuł był pomocny? Prosimy o opinię

Liczba głosów 0, średnia 0/5

Mogą Cię zainteresować

Ta strona korzysta z ciasteczek aby świadczyć usługi na najwyższym poziomie. Dalsze korzystanie oznacza, że akceptujesz naszą politykę prywatności.