Czym są zaburzenia lękowe? Przyczyny, objawy, leczenie

Każdy z nas doskonale zna to uczucie strachu, kiedy wracając późną nocą do domu nagle słyszy za sobą co raz szybsze kroki innej osoby. Dobrze nam znany jest też jest lęk przed ważnymi zdarzeniami czy trudną rozmową. Zarówno strach i lęk są dla nas bardzo pomocne. Strach motywuje nas do działania, daje sygnał o niebezpieczeństwie. Lęk może motywować nas na przykład do tego by lepiej się przygotować do egzaminu, prezentacji czy rozmowy z szefem. Jednak bywa też tak, że zbyt duże nasilenie tych dwóch emocji może prowadzić do powstania zaburzeń lękowych, powodując zdenerowanie, napięcie i niepokój, które utrudniają codzienne funkcjonowanie. 

Podstawową cechą zaburzeń lękowych jest nadmierny strach i lęk w zwykłych, codziennych sytuacjach, a także ich konsekwencje wyrażone w zmianach zachowania, które są nakierowane na poradzenie sobie z tymi emocjami.  Na samym początku warto poznać różnicę pomiędzy strachem a lękiem. Strach pojawia się w odpowiedzi na rzeczywiste, bezpośrednie zagrożenie obecne tu i teraz, jest krótkotrwały. Lęk pojawia się, gdy przewidujemy zagrożenie mogące nadejść w przyszłości i trwa zdecydowanie dłużej. Osoby cierpiące na zaburzenia lękowe wątpią w to, że będą sobie w stanie poradzić z przewidywanym zagrożeniem oraz są przekonane, że może ono mieć katastrofalne dla nich skutki.

Przyczyny zaburzeń lękowych

Powstawanie zaburzeń lękowych można wyjaśnić za pomocą różnych podejść etiologicznych, gdyż każde z nich kładzie nacisk na inne czynniki wyzwalające. 

Z perspektywy biologicznej uznaje się, że wiele fobii np. lęk przed wysokością czy pająkami ma charakter ewolucyjny. To znaczy, że strach przed konkretnymi obiektami zwiększał prawdopodobieństwo przeżycia. Badania wskazują również na to, że przyczyną powstawania zaburzeń lękowych może być obniżony poziom neuroprzekaźnika GABA czy odchylenia w wydzielaniu serotoniny. Należy jednak pamiętać o tym, że czynniki biologiczne (w tym genetyczne) działają w interakcji ze środowiskiem. 

Perspektywa psychodynamiczna zakłada, że przyczyną zaburzeń lękowych są konflikty psychiczne, a ich objawy są próba ochrony przed cierpieniem na tle psychicznym. Na przykład ataki paniki mogą być efektem wtargnięcia do świadomości konfliktów, które do tej pory były nieuświadomione.

Podejście behawioralne tłumaczy powstawanie zaburzeń lękowych poprzez skojarzenie neutralnego bodźca z sytuacją wywołującą strach. 

Natomiast podejście poznawcze skupia się na procesach i postawach mogących prowadzić do błędnych ocen danej sytuacji. Osoby z zaburzeniami lękowymi często uznają swój niepokój jako znak, że za chwilę nastąpi nieuchronna katastrofa. Prowadzi to do powstania błędnego koła w którym obawa przed katastrofą wzmacnia lęk i jego objawy, a to jest wystarczającym „dowodem” na zasadność strachu. W podejściu poznawczym dużą rolę odgrywają również zniekształcenia poznawcze (inaczej nazywane pułapkami myślenia), które powodują uwypuklenie zagrażających bodźców.

Objawy zaburzeń lękowych

Objawy zaburzeń lękowych możemy podzielić na kilka grup: fizyczne, poznawcze, behawioralne oraz emocjonalne

Wśród objawów fizycznych możemy wyróżnić przyspieszone bicie serca, szybki i krótki oddech, uczucie ucisku lub nawet ból w klatce piersiowej, zawroty głowy, pocenie się, dreszcze, uderzenia gorąca, nudności, biegunkę, drżenie mięśni, drętwienie w kończynach, osłabienie, napięcie mięśni, suchość w ustach czy uczucie dławienia się. Objawy te są zupełnie naturalne, ponieważ są wynikiem przygotowywania się organizmu do reakcji „walcz bądź uciekaj”. Oczywiście każdy z tych objawów może, ale nie musi się ujawnić. Każdy z nas może nieco inaczej przeżywać lęk i nieco inaczej go odczuwać. 

Objawy poznawcze to grupa objawów, które dotyczą procesów myślenia, uwagi, koncentracji, pamięci czy rozumowania. W tym obszarze lęk może się objawiać poprzez trudności w koncentracji, w trudnościach z logicznym rozumowaniem, utracie obiektywnego spojrzenia na rzeczywistość, trudności w zapamiętywaniu/odpamiętywaniu, koncentracji na monitorowaniu sygnałów zagrożenia, poczuciu wyobcowania/odrealnienia. Mogą pojawiać się również myśli dotyczące możliwej utraty panowania nad sobą, popadnięciem w obłęd, bezradności, negatywnej oceny innych osób. Mogą pojawić się myśli dotyczące strachu przed uszkodzeniem ciała, groźną chorobą czy nawet śmiercią. 

Wśród objawów behawioralnych (a więc tych związanych bezpośrednio z zachowaniem) możemy zauważyć tendencję do unikania sytuacji mogących wywołać lęk (np. jeśli boimy się latać, będziemy unikać latania). Kolejnym wyróżnianym objawem jest ucieczka (na przykład jeśli boimy się zatłoczonych miejsc, będziemy starać się jak najszybciej takie miejsce opuścić by poczuć się bezpieczniej, czy „uwolnić z pułapki”). Pozostałe objawy behawioralne to zwiększone pobudzenie (np. chodzenie po pokoju tam i z powrotem w sytuacji niepokoju), poszukiwanie wsparcia u innych, zastyganie w bezruchu czy trudności w mówieniu. 

Objawy emocjonalne koncentrują się przede wszystkim na zdenerwowaniu, napięciu, poirytowaniu, roztrzęsieniu, niecierpliwości i frustracji

Jeśli wciąż zastanawiasz się czy zaburzenia lękowe mogą dotyczyć Ciebie, zastanów się:

  • czy Twój lęk jest silniejszy niż u większości ludzi, których znasz?
  • czy Twój lęk utrzymuje się godzinami, dzień po dniu?
  • czy Twój lęk zakłóca Twoje codzienne życie, np. ma wpływ na pracę, relacje z ludźmi, naukę itd.?
  • czy pojawia się u Ciebie nagły, silny, pojawiający się bez wyraźniej przyczyny lęk? Czy boisz się kolejnych takich napadów? 
  • czy Twój lęk pojawia się co raz częściej i w co raz różniejszych sytuacjach?
  • czy często myślisz o tym co najgorszego może się wydarzyć? 
  • czy unikasz sytuacji, miejsc, które mogą wywołać Twój lęk?
  • czy masz trudności ze snem? 

Jeśli w odpowiedzi na te pytania, pojawiły się odpowiedzi twierdzące, warto zareagować i nie zostawiać lęku samemu sobie, zgłoś się do specjalisty po pomoc.

Bezpłatna konsultacja psychologiczna

Leczenie – terapia poznawczo-behawioralna

Twórcą terapii poznawczo-behawioralnej jest Aron Beck, który początkowo wykorzystywał ją do pracy z pacjentami w depresji. Wraz z biegiem czasu Beck i inni badacze sukcesywnie dostosowali tą formę terapii do wielu rozmaitych zaburzeń i problemów, w tym do pracy z zaburzeniami lękowymi. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) koncentruje się na teraźniejszości i jest jedną z najskuteczniejszych form radzenia sobie z zaburzeniami lękowymi. Badania pokazują, że 60-80% osób uczestniczących w terapii CBT odnotowało znaczący spadek poziomu lęku, a ok. 25-40% pacjentów pozbywa się objawów całkowicie. Praca w terapii CBT ma na celu zrozumienie konkretnych przekonań i wzoru zachowania pacjenta, które prowadzą do powstania zaburzeń oraz ich podtrzymywania. Dzięki pracy nad modyfikacją sposobu myślenia, sytemu przekonań oraz utartych schematów działania, możliwa jest do osiągnięcia trwała zmiana na poziomie emocjonalnym i behawioralnym. Innymi słowy podczas terapii poznawczo-behawioralnej nauczysz się oceniać rzeczywistość w sposób bardziej pomocny i realistyczny, zbudujesz motywację do stawiania czoła sytuacjom wzbudzającym lęk oraz nauczysz się żyć w zgodzie ze swoimi emocjami. Dużą rolę w skuteczności terapii odgrywa praca własna pacjenta między spotkaniami terapeutycznymi. W wyniku procesu terapeutycznego, pacjent uczy się wykorzystywania wielu technik i narzędzi, które po zakończeniu terapii pozwalają mu stać się „swoim własnym terapeutą”. 

W zależności od sytuacji  może okazać się koniecznie połączenie psychoterapii wraz z farmakologią, gdyż leki mogą pozwolić pacjentowi zapanować nad objawami i wzmocnić efektywność psychoterapii.


Jeśli dostrzegasz u siebie cechy zaburzeń lękowych, bądź masz jakiekolwiek wątpliwości - zapraszam Cię na konsultację, podczas której przyjrzymy się bliżej Twoim trudnościom i zastanowimy się nad najskuteczniejszym planem działania.

Katarzyna Olszówka - psycholog, psychoterapeuta Therapify

Bilbiografia

  1. Beck, J. (2011). Terapia Poznawczo-Behawioralna. Podstawy i zagadnienia szczegółowe. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
  2. Clark, D., Beck A. (2018). Zaburzenia lękowe. Podręcznik z ćwiczeniami opartymi na terapii poznawczo-behawioralnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
  3. Kryteria Diagnostyczne Zaburzeń Psychicznych DSM-5. American Psychiatric Association
  4. Zimbardo P., Gerring R. (2021). Psychologia i życie. Wydawnictwo Naukowe PWN

Czy artykuł był pomocny? Prosimy o opinię

Liczba głosów 0, średnia 0/5

Ta strona korzysta z ciasteczek aby świadczyć usługi na najwyższym poziomie. Dalsze korzystanie oznacza, że akceptujesz naszą politykę prywatności.