Czym jest narcyzm? Objawy i leczenie

“Czerwona róża nie jest egoistką, pragnąc pozostać czerwoną różą. Byłaby straszną egoistką, gdyby chciała, by wszystkie kwiaty w ogrodzie były czerwone i były różami” (O. Wilde)

Powyższy cytat zaczerpnięty z twórczości Oscara Wilde’a pokazuje tragedię narcyzmu. Egoizm i dbanie o siebie mogą być objawami zdrowej i twórczej miłości do siebie. Problem pojawia się wtedy, kiedy nasze skupienie na sobie jest tak duże, że zaczynamy postrzegać innych ludzi w kategoriach przedmiotów, które powinny być takie, aby jak najlepiej służyć naszym ukrytym pragnieniom i celom. Według narcyza zadaniem innych ludzi jest podziwianie go, co oznacza, że drugi człowiek jest dla niego przede wszystkim lustrem, w którym narcyz może się odbijać i podziwiać samego siebie

Poniżej przedstawiam 8 cech właściwych dla zaburzenia narcystycznego. Rozpoznanie większości z nich u siebie lub u innych może być sygnałem alarmowym, wskazującym na konieczność zgłoszenia się do psychologa lub psychoterapeuty.

Cecha 1: Robienie dobrego wrażenia.

Osoby narcystyczne często są atrakcyjne społecznie, pełne energii, pasji, nietuzinkowe. Wilhelm Reich (za: Millon, Davis, 2005) pisze, że są to ludzie “pewni siebie, aroganccy, energiczni, robiące wrażenie swoim sposobem bycia, zazwyczaj uprzedzające spodziewany atak atakiem ze swojej strony”.  Takie osoby robią dużo rzeczy, które wydają się niezwykle ciekawe i interesujące, a zwyczajność ich nudzi. Zawsze muszą dać z siebie 100%. Są nieustannie skupieni na porównywaniu się z innymi i często także na krytykowaniu tych innych. Z powodu tak dużego zaangażowania, często są to osoby odnoszące sukcesy czy to finansowe czy społeczne, choć płacą za nie niemały koszt w postaci rozpadania się intymnych relacji, przyjaźni czy też nadmiernego wyczerpania organizmu i związanych z tym chorób, uzależnień i depresji. Koszty tych sukcesów nie są jednak przez nich dostrzegane lub uznają je za konieczny skutek uboczny tego co robią.

Cecha 2: Przesadna reakcja na krytykę.

Przesadna wrażliwość na krytykę jest u narcyzów  spowodowane głęboką raną, jakiej doznali w dzieciństwie (McWilliams, 2016). Narcyzi nie byli jako dzieci akceptowani za to jacy są, ale za to kim w oczach najbliższych ich osób powinni być. Stąd pozostało w nich często nieuświadomione przekonanie, że tacy jacy są, nie mogą być akceptowani i kochani, że muszą być wyjątkowi, najlepsi. To sprawia, że wszelka krytyka odbierana jest jako atak. Wbrew temu, co okazują na zewnątrz, dominującą w ich wnętrzu emocją jest wstyd oraz mgliste poczucie, że powinni stać się kimś innym - lepszym, większym, ważniejszym. Ta potrzeba bycia kimś większym zazwyczaj jest dominującym motorem ich wszelkich działań. Tragizm ich sytuacji tkwi jednak w tym, że nigdy nie będą tym kimś, o kim marzą, ponieważ nikt z nas nie może być doskonały.

 Cecha 3: Karmienie się aprobatą innych.

Dla narcyza bardzo ważny jest jego zewnętrzny wizerunek, to co Jung nazwał personą (Jung, 2016) czyli swego rodzaju maską, którą pokazujemy światu, dla osób narcystycznych stanowi główny element ich “ja”. Dlatego tak samo jak są wrażliwi na krytykę, potrzebują też ciągłego poklasku, podziwu i aprobaty, choć nie odpłacają się tym samym lub robią to w bardzo minimalnym stopniu. Poczucie wartości narcyza jest bardzo niestabilne. Psychoanalitycy nazywają to rozszczepieniem horyzontalnym (McWilliams, 2016), co w uproszczeniu oznacza, że “ja” osoby narcystycznej dzieli się na 2 części. Z jednej strony mamy wielkościowe, wszechmocne “ja”, które jest pokazywane innym, z drugiej zaś słabe, bezwartościowe „ja”, które dochodzi do głosu najczęściej w chwilach niepewności i samotności. 

Cecha ta sprawia, że narcyz ma ogromną trudność w pozostawaniu w prawdziwym kontakcie z drugą osobą. Nawet jeżeli z pozoru słucha o jej problemach to sprawia wrażenie nieobecnego. Psychologowie nazywają uczucia, które pojawiają się podczas takich pustych rozmów z narcyzem - poczuciem unicestwienia w relacji, które wynika z tego, że osoba narcystyczna ignoruje obecność realnej osoby na rzecz jej wyobrażenia oraz narzuconej jej funkcji w ramach, której ma ona podziwiać narcyza.

Cecha 4: Poczucie omnipotencji, wszechwiedza.

Osoby narcystyczne mają tendencje do przeceniania własnych możliwości, fantazjowania o tym, jakie są wspaniałe i, co są wstanie osiągnąć. Z uczuciem tym związane jest oczywiście poczucie nadmiernej odpowiedzialności za zdarzenia. Osoba narcystyczna uważa, że ma wpływ i kontrolę niemal nad wszystkim, dlatego najmniejszy błąd, niedociągnięcie czy wymknięcie się sytuacji poza skrzętnie zaplanowane strategie, traktują jako życiową porażkę. Wiara we własną wszechmoc sprawia też, że inni ludzie wydają im się gorsi, zwyczajniejsi i mniej wartościowi niż oni sami. Dlatego mogą odczuwać silną złość i pogardę w stosunku do drobnych pomyłek czy potknięć innych, choć rzadko zauważają je u siebie.

Cecha 5: Tendencja do osądzania - idealizacja i dewaluacja siebie i innych.

Krytyka i dewaluacja innych są dla narcyza chlebem powszednim. W ten sposób umacnia on swoją samoocenę. Z tego samego powodu może mieć tendencję do chwilowych idealizacji swojej partnerki, lekarza czy przyjaciela, jeżeli traktuje ich jako swoją etykietkę czyli ludzi, którzy świadczą o nim. Myślenie narcyza o sobie i innych jest często skrajne czarno-białe. Dla niego ludzie są tym, co psychologowie nazywają obiektami-ja (McWilliams, 2016). Obiekty-ja to osoby, które przez podziw i akceptację wspierają naszą samoocenę i ugruntowują poczucie tego, kim jesteśmy. Dzięki nim czujemy się lepsi i pewniejsi siebie. W pewnym zakresie każdy z nas “używa” ludzi do pełnienia takiej funkcji, jednak w zdrowej relacji ważniejszy jest aspekt emocjonalny, relacyjny naszego bycia z drugim człowiekiem.  Dla narcyzów ludzie pełnią głównie funkcję wspierającą ich samoocenę. W efekcie czyni to ich relacje pustymi. Bliscy stają się dla nich etykietami, w związku z tym muszą dbać o to aby byli warci tego, by ich reprezentować.

Cecha 6: Racjonalizacja - obwinianie

Racjonalizacja (McWiliams, 2016) to najprościej rzecz ujmując zdolność do wytłumaczenia sobie różnych sytuacji w taki sposób, aby czuć się z tym dobrze, mimo tego, że nasze prawdziwe motywy czy przeżycia są zupełnie inne. W relacji z narcyzem racjonalizowanie trudności może prowadzić nie tylko do problemów w komunikacji i właściwym wyjaśnieniu sytuacji, ale także do zrzucania winy na partnera tam, gdzie nie jest to uzasadnione. Narcystyczny partner ma tendencję do tego żeby zamiast słuchać, odpierać ataki, ponieważ nawet najmniejszą krytykę odbiera on jako atak. W związku z tym jednym ze sposobów radzenia sobie z uczuciem wstydu, rodzącym się wtedy w narcyzie, jest wytłumaczenie sytuacji tak, aby to nie on był winny.   

Cecha 7: Perfekcjonizm

Perfekcjonizm czasami myli się ludziom z perfekcyjnym wykonaniem czegoś czyli po prostu dobrze wykonaną pracą. Są to różne pojęcia. Perfekcjonizm jest systemem obronnym psychiki, które często powoduje cierpienie u osoby, która się nim charakteryzuje. Utrudnia także funkcjonowanie w pracy, w domu czy wśród znajomych. Perfekcjoniści stawiają sobie poprzeczkę bardzo wysoko, dodatkowo zakładając, że istnieje jeden właściwy model wykonania zadania. Nie uznają półśrodków, świat jest dla nich czarno-biały. Niekiedy paradoksalnie skutkuje to tym, że w ogóle nie są w stanie ukończyć zadania albo robią to mocno po terminie. Dzieje się tak dlatego, że praca, którą wykonują rzadko bywa dla nich wystarczająco dobra i muszą dokonywać ciągłych poprawek. Bywa też, że dążenie do ideału budzi lęk przed tym, że się tego ideału nie uzyska. Powoduje to unikanie rozpoczęcia zadania aż do chwili, kiedy będą ku temu sprzyjające warunki lub, kiedy osoba będzie miała przysłowiowy “nóż na gardle”. 

Cecha ta ma duże znaczenia dla osoby pozostającej w związku z narcyzem, ponieważ prowadzi ona do opisanej wyżej pułapki dewaluacji i idealizacji partnera i siebie. Partner jest postrzegany jako ideał, w którego blasku kąpie się osoba narcystyczna, ale jeżeli tylko nie spełni oczekiwań narcyza, co ma miejsce zawsze prędzej czy później, wtedy następuje dewaluacja - niesłuszna krytyka, obwinianie. U samej osoby narcystycznej idealizacja “ja” prowadzi do poczucia wielkości, kiedy stawiane sobie wymagania są spełniane. Kiedy natomiast efekt starań narcyza odstaje od jego wyobrażeń, prowadzi to do depresji i poczucia wstydu. 

Cecha 8: Potrzebowanie drugiego człowieka jest hańbiące.

W przekonaniu osób narcystycznych potrzebowanie drugiego człowieka jest hańbiące. To  sprawia, że często dają oni odczuć bliskim osobom, że nie są im one do niczego potrzebne i, że w zupełności mogą sobie radzić same. Oczywiście nie jest to prawdą. Osoby narcystyczne bardzo potrzebują innych ludzi, ponieważ to oni dają im poklask, podziw i informację zwrotną na temat tego, jacy są wspaniali. Dla narcyza jest to szczególnie ważne, ponieważ ich samoocena jest bardzo niestabilna i silnie uzależniona od przekonań innych ludzi. Cecha ta może powodować, że w bliskich relacjach narcystyczny partner próbuje budować nadmierny dystans między sobą, a drugą osobą i w sposób niemal nachalny podkreśla swoją odrębność.

Leczenie

W przypadku zaburzenia narcystycznego możemy się czasami spotkać z poglądem, że jest ono nieuleczalne. Nie jest to do końca prawda. Istnieją skuteczne sposoby pracy z zaburzeniami narcystycznymi i wypracowane modele terapeutyczne w ramach , których można starać się pomóc osobom na nie cierpiącym. Przykładem jest między innymi wykorzystanie pracy ze schematami w ramach terapii schematów czy profesjonalnie prowadzona, pozostająca pod stałą superwizją terapia psychodynamiczna. Środkiem wspomagającym proces leczenia może być farmakoterapia. Leki nie mają jednak za zadanie leczyć, a jedynie wspomagać pacjenta w stanach pogorszenia funkcjonowania, kiedy pojawiają się depresja lub lęki, co może mieć miejsce w przypadku zaburzeń narcystycznych.

Nie oznacza to jednak, że terapia narcyzmu jest łatwa. Trudność wynika głównie z faktu, że osoby narcystyczne bardzo często uważają, że to nie one potrzebują pomocy, a  jeżeli już nawet trafiają na psychoterapię to najczęściej po to, aby dowiedzieć się jak radzić sobie z zachowaniami innych, którzy zdaniem narcyza są winni jego trudnościom. Czasami osoby narcystyczne przychodzą na terapię również z powodu nacisków wywieranych przez najbliższe osoby albo z uwagi na dolegliwości towarzyszące jak depresja czy lęk. Tymczasem, aby terapia była możliwa i skuteczna, narcyz musi chcieć pracować nad swoimi trudnościami bez ciągłego szukania winnych na zewnątrz. 

Podsumowanie

Ludzie cierpiący na zaburzenie narcystyczne są skoncentrowani głównie na sobie i swoich celach. Szukanie poklasku, tendencja do krytyki i oceniania, poczucie pustki i wstydu przeplatające się z poczuciem wielkości i wszechmocy to główne cechy charakteryzujące osoby z tym zaburzeniem. Trwanie w relacji z taką osobą na dłuższą metę może być męczące i ograbiają jej bliskich z energii. Partnerzy osób narcystycznych, pozostający dłużej w relacji z takim osobami, często sami borykają się potem z problemami. Przejawiają oni między innymi: obniżone poczucia własnej wartości, spadek zaufania do samego siebie, depresję czy też niechęć do realizacji własnych celów i marzeń.

Zaburzenie narcystyczne jest zatem poważnym problemem, powodującym cierpienia narcyza oraz osób go otaczających. Można sobie jednak skutecznie radzić z jego przejawami i skutkami, choć podejmując się leczenia należy uzbroić się w cierpliwość i nastawić na trudny aczkolwiek z dużym prawdopodobieństwem skuteczny proces terapeutyczny. 

Paulina Sopata - Psycholog, Psycholog dzieci i młodzieży

Bibliografia:

Aschcraft, D. (2001). Teorie osobowości. Studia przypadków. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Gościniak, J., Mocek, M. (2008). Narcyzm i patologia narcystyczna w ujęciu psychologii Self Heinza Kohuta. Roczniki Psychologiczne2(11). 8-26.

Jung, C., G. (2016). Archetypy i nieświadomość zbiorowa. Warszawa: Wydawnictwo KR.

McWilliams, N. (2016). Diagnoza psychoanalityczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Millon, T., Davis, R. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia.

Czy artykuł był pomocny? Prosimy o opinię

Liczba głosów 0, średnia 0/5

Mogą Cię zainteresować

Ta strona korzysta z ciasteczek aby świadczyć usługi na najwyższym poziomie. Dalsze korzystanie oznacza, że akceptujesz naszą politykę prywatności.